Pierwszy Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki

  • Nadeszły niełatwe dla serca czasy. Tempo życia człowieka XXI wieku różni się diametralnie od modelu życia naszych przodków. Pośpiech, brak umiejętności radzenia sobie ze stresem, uzależnienie od nikotyny, a dodatkowo nieodpowiednia dieta i niechęć do wysiłku fizycznego nie mogą się podobać naszym sercom. My, lekarze, z niepokojem obserwujemy gwałtowny wzrost częstości występowania chorób układu krążenia, a starając się zaradzić alarmującemu zjawisku, myślimy przede wszystkim o profilaktyce. O tym, że łatwiej zapobiegać chorobom, niż je leczyć w zaawansowanym stadium, wiadomo przecież nie od dziś. Dodajmy też, że profilaktyka jest od leczenia znacznie tańsza. To prawda, że medycyna naprawcza, a zwłaszcza kardiologia inwazyjna poczyniła w ostatnim czasie ogromne postępy. Doskonale jednak wiemy, że to nie wystarczy, że bez działań profilaktycznych nie uda się opanować epidemii chorób układu krążenia, a trudno nie uznać za epidemię sytuacji, kiedy z przyczyn sercowo-naczyniowych umiera co drugi człowiek w naszym kraju. Choroby sercowo-naczyniowe powodują aż połowę zgonów wśród Polaków i plasują się na samym szczycie listy przyczyn umieralności w naszym kraju. Trudno w to uwierzyć, ale nowotwory, urazy i zatrucia zajmują dalsze miejsca. Mówiąc coraz głośniej o profilaktyce, edukując Polaków w zakresie prozdrowotnego stylu życia, postępujemy zgodnie z przyjętym przez Radę Unii Europejskiej w 2002 roku Europejskim Planem dla Serca (Heart Plan for Europe).

    Już na początku lat 90. ubiegłego stulecia prewencja stała się jednym z naczelnych zadań Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Na to, że jest o co walczyć, wskazują doświadczenia Stanów Zjednoczonych, gdzie od połowy lat 60. XX wieku liczba zgonów z powodu udarów mózgu i choroby niedokrwiennej serca zmniejszyła się o przeszło 50% i dzisiaj choroby sercowo-naczyniowe odpowiadają tam za około 40% wszystkich zgonów. Przykład Finlandii, w której w reakcji na gwałtowny wzrost liczby zawałów serca wprowadzono program bardzo intensywnej profilaktyki, pokazuje, jak wiele zależy od współpracy całego sztabu ludzi. Szeroko pojęta edukacja społeczna wymaga bowiem działań na różnych płaszczyznach; musi się opierać na współpracy lekarzy rodzinnych, pielęgniarek, dietetyków, rehabilitantów, psychologów, a także odpowiednio wyedukowanych w tej dziedzinie nauczycieli i dziennikarzy. Zmiana stylu życia na prozdrowotny wymaga ogromnej pracy, cierpliwości, czasu i wiedzy. Relacja lekarz-pacjent może się okazać w tej dziedzinie niewystarczająca, wiele nowych możliwości stwarzają natomiast media, a zwłaszcza internet.

    Skuteczna profilaktyka musi się opierać na współpracy specjalistów różnych dziedzin medycyny i na integracji wielu specjalności. Chorób serca nie można dzisiaj analizować oddzielnie, w oderwaniu od schorzeń na pozór niezwiązanych z układem krążenia. Kierując się tymi przesłankami, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne zaprosiło do współpracy w ramach Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia (PFP) pozostałe polskie towarzystwa medyczne, jak: Towarzystwo Internistów Polskich, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego, Polskie Towarzystwo Badań nad Miażdżycą, Polskie Towarzystwo Pediatryczne, Polskie Towarzystwo Neurologiczne oraz Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce. O status Partnera lub Przyjaciela PFP mogą się ubiegać towarzystwa naukowe, instytucje oraz osoby prywatne, które rozumieją znaczenie profilaktyki zdrowotnej i jej rolę we współczesnej medycynie i których działalność wiąże się z jej rozpowszechnianiem.

    4 marca 2005 roku w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie powołaliśmy do życia Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia. Sygnatariuszami aktu elekcyjnego byli prezesi wyżej wymienionych towarzystw naukowych. Patronat honorowy objął Profesor Michał Tendera, Prezes Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego.

    Aby szerzej realizować założenia powstałego w Krakowie PFP, powołaliśmy pismo o charakterze edukacyjnym - "Forum Profilaktyki" - którego zadanie polega na przedstawianiu odmiennych punktów widzenia na wybrany problem, inicjowaniu dyskusji w gronie przedstawicieli różnych dziedzin medycyny, a w końcu opracowywaniu jednolitych wytycznych dla lekarzy i pacjentów. I to jest nasz główny cel. Jednocześnie walczymy o zaadaptowanie na rodzimym gruncie najnowszych europejskich standardów postępowania dotyczących chorób układu krążenia. Niezmiernie ważne, by na temat zdrowia wypowiadali się specjaliści. Niełatwo bowiem przeciętnemu pacjentowi poruszać się w gąszczu przeróżnych porad i modnych (a często wątpliwych) rewelacji dotyczących zdrowia, którymi tak często atakują go media. Dlatego członkami Rady Redakcyjnej PFP są przedstawiciele polskich towarzystw medycznych, a prezentowane przez nas zalecenia zawsze opierają się na dowodach naukowych. Dyskusja za każdym razem kończy się ustaleniem konsensusu Rady Redakcyjnej PFP.

    W trosce o kolegów lekarzy pragnących przystąpić do egzaminu specjalizacyjnego regularnie drukujemy w naszym biuletynie zestawy pytań dotyczących poszczególnych zagadnień profilaktyki zdrowotnej.

    Dla pacjenta najważniejsze jest to, byśmy my, lekarze różnych specjalności, mówili do niego jednym głosem. By takie same zalecenia dotyczące profilaktyki usłyszał od kardiologa, diabetologa, nefrologa, neurologa itd. Niniejsza publikacja prezentuje przeszło dwuletni dorobek PFP. Przez ten czas udało się nam osiągnąć konsensus i opracować wytyczne w tak istotnych dla prewencji chorób sercowo-naczyniowych zagadnieniach, jak:

    • ocena ryzyka sercowo-naczyniowego,
    • nadciśnienie tętnicze,
    • cukrzyca,
    • znaczenie alkoholu w profilaktyce chorób układu krążenia,
    • profilaktyka chorób układu krążenia u kobiet,
    • nowe czynniki i markery ryzyka sercowo-naczyniowego

    W pierwszym tomie Podręcznika Polskiego Forum Profilaktyki oprócz wyżej wymienionych wytycznych przedstawiamy przegląd najważniejszych programów epidemiologicznych i prewencyjnych chorób układu krążenia w Polsce i na świecie. Wybitni polscy eksperci z zespołami współpracowników przedstawili między innymi najważniejsze definicje, pojęcia i skróty w prewencji, czynniki ryzyka, metody prewencji oraz strategie rozwoju prewencji w Polsce. Autorami wytycznych, rozdziałów i komentarzy są nie tylko znakomici polscy eksperci ds. profilaktyki i epidemiologii, ale także naukowcy z innych dziedzin medycyny. Skuteczna profilaktyka oznacza powrót do źródeł medycyny, traktującej człowieka jako integralną całość. Mówimy o tym w momencie, kiedy z niebywałym entuzjazmem tworzymy w Polsce coraz to nowe specjalności (aktualnie mamy ich około dziewięćdziesięciu!). Tymczasem w Europie pojawiła się tendencja, by ich liczbę zredukować do około trzydziestu. Dziś, kiedy czas życia (również w Polsce) znacznie się wydłużył, co oznacza więcej schorzeń różnych układów, takie holistyczne, hipokratesowskie spojrzenie w medycynie wydaje się niezbędne.

    Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki jest pierwszą w Polsce książką, w której kompleksowo omówiono zagadnienia profilaktyki chorób układu krążenia. Książka adresowana jest do lekarzy wszystkich specjalności, nauczycieli, studentów i uczniów, osób zajmujących się promocją zdrowia oraz do wszystkich, którym nieobojętne jest własne zdrowie.

    Kraków, 6 grudnia 2007 r.
    Piotr Podolec

    Zagadnienia opracowane w Podręczniku PFP:

    Część I

    • Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia - PFP
    • Grzegorz Kopeć, Piotr Podolec
    • Jak powstało Polskie Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia?
    • Cele PFP
    • Struktura PFP
    • Działalność PFP w latach 2005-2007
    • Działalność Rady Redakcyjnej PFP
    • Zasady powstawania oraz rozpowszechniania Wytycznych PFP
    • Działalność związana z ustawodawstwem na rzecz promocji zdrowia i prewencji chorób sercowo-naczyniowych
    • Prezentacja Towarzystw Naukowych wchodzących w skład PFP
    • - opracowano wg. poniższego schematu:
    • Struktura Towarzystwa
    • Członkowie
    • Cele PTK
    • Działalność związana z promocją zdrowia
    • Dlaczego PTK przystąpiło do PFP?
    • Polskie Towarzystwo Kardiologiczne
    • Towarzystwo Internistów Polskich
    • Polskie Towarzystwo Diabetologiczne
    • Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego
    • Polskie Towarzystwo Badań nad Miażdżycą
    • Polskie Towarzystwo Pediatryczne
    • Polskie Towarzystwo Neurologiczne
    • Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce
    • Partnerzy i Przyjaciele Polskiego Forum Profilaktyki

    Część II

    • Profilaktyka, higiena, zdrowy tryb życia. Rys historyczny
    • Zbigniew Bela
    • Najważniejsze definicje, pojęcia i skróty w prewencji
    • Andrzej Pająk, Ewa Kawalec, Katarzyna Czabanowska, Grzegorz Kopeć, Piotr Podolec
    • Czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk
    • Wprowadzenie
    • Definicja
    • Klasyfikacja
    • Główne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Predysponujące czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Potencjalne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Niemodyfikowalne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Wybrane elementy epidemiologii chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce
    • Tomasz Zdrojewski, Grażyna Broda, Paweł Goryński, Bogdan Wojtyniak, Piotr Bandosz, Bogdan Wyrzykowski
    • Wprowadzenie
    • Rozpowszechnienie i kontrola czynników ryzyka w Polsce
    • Nadciśnienie tętnicze
    • Inne najważniejsze czynniki ryzyka
    • Terytorialne zróżnicowanie rozpowszechnienia czynników ryzyka oraz przedwczesnej umieralności z powodu chorób układu krążenia w Polsce
    • Najważniejsze światowe programy prewencyjne
    • Andrzej Pająk, Wojciech Drygas
    • Wprowadzenie
    • Badania prospektywne
    • Porównania różnych kultur
    • Badania interwencyjne
    • WHO MONICA Project
    • Rekomendacje
    • Program CINDI
    • Badania EuroAspire
    • Projekt EuroAction
    • Podsumowanie
    • Najważniejsze polskie programy epidemiologiczne i prewencyjne
    • Piotr Podolec, Izabela Karch, Andrzej Pająk, Grzegorz Kopeć, Grażyna Broda, Wojciech Drygas, Andrzej Rynkiewicz, Tomasz Zdrojewski, Andrzej Cieśliński
    • Wprowadzenie
    • Przegląd najważniejszych polskich badań epidemiologicznych w kardiologii
    • Podsumowanie
    • Prewencja chorób układu sercowo-naczyniowego w Narodowym Programie POLKARD w latach 2003-2005
    • Tomasz Zdrojewski, Wojciech Drygas, Marek Naruszewicz, Łukasz Wierucki, Zofia Słońska, Małgorzata Kozłowska-Wojciechowska, Bogdan Wyrzykowski, Adam Torbicki, Grzegorz Opolski
    • Wprowadzenie
    • Prewencja chorób układu sercowo-naczyniowego w Polsce. Główne projekty realizowane w ramach Narodowego Programu POLKARD 2003-2005
    • Edukacja i badania przesiewowe wśród liderów opinii społecznej i w środowiskach opiniotwórczych, w tym posłów i senatorów RP
    • Wnioski
    • Metody prewencji
    • Andrzej Pająk
    • Wprowadzenie
    • Badania przesiewowe (skryning)
    • Interwencja
    • Prewencja wtórna
    • Prewencja pierwotna
    • Priorytety prewencji chorób sercowo-naczyniowych w opiece podstawowej
    • Adam Windak, Maciej Godycki-Ćwirko
    • Wprowadzenie
    • Wytyczne dotyczące profilaktyki
    • Rola lekarza rodzinnego
    • Działania profilaktyczne dotyczące chorób układu krążenia
    • Kampanie medialne w promocji zdrowia i profilaktyce chorób serca i naczyń - doświadczenia międzynarodowe
    • Wojciech Drygas, Zofia Słońska, Adam Torbicki, Grzegorz Opolski, Tomasz Zdrojewski
    • Wprowadzenie
    • Najważniejsze programy edukacyjne
    • Czy wszystkie kampanie medialne są skuteczne i opłacalne?
    • Doświadczenia Programu POLKARD Media "Pamiętaj o sercu" ("Mind Your Heart")
    • Światowy Dzień Serca na Świecie i w Polsce
    • Adam Torbicki, Wojciech Drygas
    • World Heart Day
    • Światowy Dzień Serca w Polsce
    • Czy profilaktyka chorób serca i naczyń jest opłacalna?
    • Wojciech Drygas, Tomasz Zdrojewski
    • Wprowadzenie
    • Ile kosztuje leczenie chorób serca i naczyń?
    • Jak ocenić skuteczność prewencji i leczenia ChUK w kategoriach ekonomicznych?
    • Jak interpretować dowody naukowe, czyli podstawy EBM
    • Anetta Undas
    • Zasady EBM
    • Formułowanie zagadnień klinicznych
    • Badania kliniczne
    • Ocena wiarygodności badania z randomizacją
    • Pojęcia przedstawiające wyniki badania
    • Przeglądy systematyczne i metaanalizy
    • Źródła wiedzy
    • Wytyczne

    Część III

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące oceny ryzyka sercowo-naczyniowego
    • Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk, Anetta Undas, Elżbieta Kozek, Andrzej Tykarski, Marek Naruszewicz, Jerzy Stańczyk, Grzegorz Opala, Maciej Godycki-Ćwirko, Adam Torbicki, Jacek Musiał
    • Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego
    • Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Marcin Gruchała, Andrzej Rynkiewicz
    • Wprowadzenie
    • Definicje
    • Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego
    • Kliniczne znaczenie oceny ryzyka sercowo-naczyniowego
    • Koncepcja ryzyka ogólnego
    • Systemy oceny ryzyka ogólnego
    • Europejski system oceny ryzyka ogólnego - SCORE
    • Zastosowanie tablic SCORE
    • Opinie, komentarze, pytania
    • Jak interpretować pojęcie ryzyka ogólnego?
      Andrzej Pająk
    • Skale ryzyka sercowo-naczyniowego
      Piotr Bandosz, Tomasz Zdrojewski
    • Jakie znaczenie dla zdrowia populacji ma ocena ryzyka Sercowo-naczyniowego?
      Andrzej Rynkiewicz
    • Jakie jest znaczenie pomiarów ciśnienia tętniczego w rokowaniu ryzyka sercowo-naczyniowego?
      Andrzej Tykarski
    • Dlaczego w tablicach SCORE nie uwzględniono cukrzycy?
      Krzysztof Strojek
    • Dlaczego w tablicach SCORE nie uwzględniono nadwagi i otyłości?
      Barbara Zahorska-Markiewicz
    • Czy ryzyko sercowo-naczyniowe należy oceniać u dzieci?
      Jerzy Stańczyk, Beata Kierzkowska
    • Czy neurolodzy powinni oceniać ryzyko sercowo-naczyniowe?
      Danuta Ryglewicz
    • Czy system SCORE dobrze szacuje ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe?
      Anetta Undas
    • Dlaczego mój stosunek do SCORE jest krytyczny?
      Marek Naruszewicz
    • Czy ocena ryzyka sercowo-naczyniowego ma znaczenie praktyczne?
      Adam Windak

    Część IV

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące nadciśnienia tętniczego
    • Andrzej Tykarski, Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk, Kalina Kawecka-Jaszcz, Danuta Czarnecka Tomasz Zdrojewski, Elżbieta Kozek, Marek Naruszewicz, Adam Windak, Jerzy Stańczyk, Anetta Undas, Grzegorz Opala, Wojciech Drygas, Tomasz Grodzicki, Jacek Musiał
    • Podstawowe zasady diagnostyki i leczenia nadciśnienia tętniczego
    • Andrzej Tykarski, Danuta Czarnecka
    • Wprowadzenie
    • Związek nadciśnienia tętniczego z poszczególnymi chorobami układu krążenia na tle miażdżycy
    • Korzyści wynikające z obniżenia ciśnienia tętniczego
    • Zalecenia dotyczące badań przesiewowych
    • Metodyka pomiaru ciśnienia tętniczego
    • Rozpoznanie nadciśnienia tętniczego
    • Podstawowe zasady prewencji nadciśnienia tętniczego
    • Cele terapeutyczne
    • Postępowanie w przypadku rozpoznania nadciśnienia tętniczego
    • Leczenie niefarmakologiczne
    • Leczenie farmakologiczne
    • Nadciśnienie tętnicze jako przyczyna uszkodzenia nerek i czynnik ryzyka progresji przewlekłej niewydolności nerek
    • Władysław Sułowicz
    • Wprowadzenie
    • Złożone przyczyny nadciśnienia tętniczego w chorobach nerek
    • Leczenie nadciśnienia tętniczego u chorych z upośledzoną funkcją nerek
    • Wpływ leczenia hipotensyjnego na zwolnienie progresji niewydolności nerek
    • Wpływ leczenia hipotensyjnego na wielkość białkomoczu
    • Nadciśnienie a nerki - wzajemne interakcje
    • Opinie, komentarze, pytania
    • Aktualne spojrzenie na rolę nadciśnienia tętniczego w patogenezie miażdżycy
      Marek Naruszewicz
    • Nadciśnienie tętnicze a zaburzenia gospodarki węglowodanowej
      Dorota Zozulińska-Ziółkiewicz
    • Nadciśnienie tętnicze w neurologii
      Andrzej Szczudlik, Agnieszka Słowik, Dorota Włoch-Kopeć
    • Nadciśnienie tętnicze u kobiet w ciąży
      Kalina Kawecka-Jaszcz, Danuta Czarnecka
    • Różnice w diagnostyce i leczeniu nadciśnienia tętniczego u dzieci i dorosłych
      Lesław Szydłowski
    • Leczenie osób w podeszłym wieku z nadciśnieniem tętniczym - nie leczmy milimetrów słupa rtęci
      Tomasz Grodzicki
    • Dlaczego skuteczność leczenia nadciśnienia tętniczego jest mała?
      Andrzej Pająk
    • Niedoceniane elementy w diagnostyce nadciśnienia tętniczego
      Tomasz Zdrojewski
    • Chory z nadciśnieniem tętniczym w praktyce lekarza rodzinnego
      Wanda Horst-Sikorska

    Część V

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące cukrzycy
    • Elżbieta Kozek, Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk, Andrzej Tykarski, Tomasz Zdrojewski, Marek Naruszewicz, Maciej Godycki-Ćwirko, Jerzy Stańczyk, Anetta Undas, Grzegorz Opala, Wojciech Drygas, Jacek Sieradzki
    • Cukrzyca i stany przedcukrzycowe a choroby sercowo-naczyniowe
    • Elżbieta Kozek
    • Definicja i epidemiologia cukrzycy
    • Klasyfikacja zaburzeń homeostazy glukozy
    • Rozpoznawanie cukrzycy i stanów przedcukrzycowych
    • Oznaczanie glikemii w celu rozpoznania zaburzeń homeostazy glukozy
    • Związek cukrzycy i stanów przedcukrzycowych z chorobami rozwijającymi się na tle miażdżycy i wpływ leczenia hipoglikemizującego na ryzyko tych chorób
    • Ocena ryzyka wystąpienia choroby układu krążenia w cukrzycy
    • Prewencja lub opóźnianie wystąpienia cukrzycy, a prewencja chorób układu krążenia
    • Leczenie cukrzycy
    • Badania diagnostyczne w kierunku chorób układu krążenia w cukrzycy
    • Nerkowe powikłania cukrzycy
    • Tomasz Stompór
    • Wprowadzenie
    • Patofizjologia nefropatii cukrzycowej
    • Patomorfologia zmian w nerkach w przebiegu nefropatii cukrzycowej
    • Rozpoznanie nefropatii cukrzycowej
    • Leczenie nefropatii cukrzycowej
    • Leczenie uzupełniające w nefropatii cukrzycowej
    • Dializy i przeszczepianie nerek u chorych z nefropatią cukrzycową
    • Podsumowanie
    • Zaburzenia w układzie sercowo-naczyniowym w cukrzycy typu 1 u dzieci
    • Mirosława Urban
    • Wprowadzenie
    • Czynniki patogenetyczne prowadzące do zaburzeń w układzie krążenia
    • Opinie, komentarze, pytania
    • Cukrzyca jako czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego
      Waldemar Banasiak, Piotr Ponikowski
    • Ogólnoustrojowe powikłania cukrzycy
      Władysław Grzeszczak
    • Neurologiczne powikłania cukrzycy
      Jan Kochanowski
    • Profilaktyka okulistycznych powikłań cukrzycy
      Ariadna Gierek-Łapińska
    • Otyłość i nadwaga a cukrzyca typu 2
      Barbara Zahorska-Markiewicz
    • Dieta cukrzycowa jako element profilaktyki sercowo-naczyniowej
      Tomasz Klupa
    • Znaczenie diety w kontroli cukrzycy
      Anna Rudnicka
    • Problemy kardiochirurgiczne u pacjentów chorujących na cukrzycę
      Jerzy Sadowski

    Część VI

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące roli alkoholu w profilaktyce chorób układu krążenia
    • Artur Mamcarz, Piotr Podolec, Andrzej Pająk, Anetta Undas, Elżbieta Kozek, Andrzej Tykarski, Marek Naruszewicz, Jerzy Stańczyk, Grzegorz Opala, Maciej Godycki-Ćwirko, Grzegorz Kopeć, Adam Torbicki
    • Alkohol a choroby układu sercowo-naczyniowego
    • Artur Mamcarz, Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć
    • Wprowadzenie
    • Dane ogólne
    • Aspekty metaboliczne
    • Alkohol a ryzyko sercowo-naczyniowe
    • Alkohol a ryzyko innych chorób
    • Mechanizmy odpowiedzialne za korzyści dla układu sercowo-naczyniowego wynikające ze spożywania alkoholu
    • Podsumowanie
    • Opinie, komentarze, pytania
    • Kardiolog
      Mirosław Dłużniewski
    • Diabetolog
      Jacek Sieradzki
    • Pediatra
      Jerzy Stańczyk
    • Neurolog
      Wojciech Kozubski
    • Gastroenterolog
      Tomasz Mach
    • Toksykolog
      Janusz Pach
    • Psychiatra
      Dominika Dudek
    • Onkolog
      Janusz Pawlęga
    • Diagnostyka ostrych zespołów wieńcowych po spożyciu alkoholu
      Ewa Stępień
    • Kiedy z czystym sumieniem można usiąść za kierownicą?
      Andrzej Borysewicz
    • Czy państwo zarabia na akcyzie?
      Bogusław Mąsior

    Część VII

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące chorób sercowo-naczyniowych u kobiet
    • Zdzisława Kornacewicz-Jach, Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk, Tomasz Zdrojewski, Marek Naruszewicz, Jerzy Stańczyk, Anetta Undas, Elżbieta Kozek, Andrzej Tykarski, Grzegorz Opala, Adam Windak, Adam Torbicki, Jacek Musiał
    • Choroby serca u kobiet
    • Zdzisława Kornacewicz-Jach
    • Wprowadzenie
    • Epidemiologia
    • Postrzeganie problemu
    • Różnice płci
    • Czynniki ryzyka
    • Ocena ryzyka
    • Klinika
    • Podsumowanie
    • Społeczne uwarunkowania chorób serca u kobiet
    • Beata Tobiasz-Adamczyk
    • Wprowadzenie
    • Status społeczno-ekonomiczny
    • Postawy lekarzy
    • Rola edukacji zdrowotnej
    • Opinie, komentarze, pytania
    • Epidemiologia czynników ryzyka u polskich kobiet
      Barbara Cybulska
    • Jak wyodrębnić wśród kobiet grupę o wysokim ryzyku chorób układu sercowo-naczyniowego?
      Marek Naruszewicz
    • Nadciśnienie tętnicze u kobiet - problem wciąż niedoceniany
      Kalina Kawecka-Jaszcz
    • Udar mózgu u kobiet
      Anna Członkowska
    • Odrębności diagnostyki choroby wieńcowej u kobiet
      Hanna Szwed
    • Leczenie interwencyjne choroby niedokrwiennej serca u kobiet
      Wiesława Tracz
    • Operacje pomostowania tętnic wieńcowych u kobiet
      Andrzej Bochenek
    • Hormonalna terapia zastępcza a ryzyko chorób układu krążenia
      Jadwiga Kłoś
    • Choroby serca u kobiet - perspektywa europejska
      Andrzej Rynkiewicz
    • Cukrzyca a ryzyko sercowo-naczyniowe u kobiet
      Bogna Wierusz-Wysocka
    • Terapia hormonalna w okresie menopauzy a ryzyko chorób układu krążenia - punkt widzenia ginekologa
      Tomasz Pertyński, Grzegorz Stachowiak
    • Problemy psychologiczne u kobiet w okresie okołomenopauzalnym
      Zbigniew Lew-Starowicz

    Część VIII

    • Wytyczne Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia dotyczące tzw. nowych czynników ryzyka
    • Anetta Undas, Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć, Andrzej Pająk, Zbigniew Gąsior, Maciej Małecki, Mieczysław Pasowicz, Andrzej Rynkiewicz, Adam Torbicki, Tomasz Zdrojewski, Danuta Czarnecka, Wojciech Drygas, Maciej Godycki-Ćwirko, Elżbieta Kozek, Marek Naruszewicz, Grzegorz Opala, Jerzy Stańczyk, Jacek Sieradzki
    • Nowe biologiczne czynniki ryzyka miażdżycy
    • Anetta Undas
    • Wprowadzenie
    • Białko C-reaktywne (C-reactive protein - CRP)
    • Homocysteina (Hcy)
    • Lipoproteina (a) - Lp(a)
    • Fibrynogen
    • Interleukina 6 (IL-6)
    • Metaloproteinaza-9 macierzy (MMP-9)
    • Fosfolipaza A2 związana z lipoproteinami (Lp-PLA2)
    • Inne biochemiczne potencjalne czynniki ryzyka
    • Podsumowanie
    • Białko C-reaktywne w populacji polskiej - wyniki badania NATPOL PLUS
    • Tomasz Zdrojewski
    • Spoczynkowa częstość rytmu serca
    • Andrzej Rynkiewicz, Grzegorz Kopeć, Piotr Podolec
    • Wprowadzenie
    • Spoczynkowa częstość rytmu serca a ryzyko sercowo-naczyniowe
    • Patomechanizm związku przyśpieszonego rytmu serca z ryzykiem sercowo-naczyniowym
    • Wartości prawidłowe częstości rytmu serca
    • Zasady pomiarów spoczynkowej częstości rytmu serca
    • Metody redukcji częstości rytmu serca
    • Szczepienia przeciw grypie w prewencji chorób sercowo-naczyniowych
    • Piotr Podolec, Grzegorz Kopeć
    • Wprowadzenie
    • Możliwe patomechanizmy powikłań sercowo-naczyniowych wywołanych zakażeniem wirusem grypy
    • Biologia wirusa
    • Epidemiologia grypy
    • Rola szczepień przeciw grypie w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych
    • Zalecenia dotyczące szczepień przeciw grypie u pacjentów z chorobami sercowo-naczyniowymi
    • Przeciwwskazania do szczepień
    • Grypa
    • Lidia B. Brydak
    • Wprowadzenie
    • Objawy kliniczne grypy
    • Diagnostyka
    • Powikłania po przebytej grypie
    • Profilaktyka - szczepienia przeciw grypie
    • Leki antygrypowe nowej generacji
    • Zdrowie publiczne
    • Podsumowanie
    • Szczepienia przeciwko grypie u osób w wieku podeszłym - wyniki badań i mechanizmy protekcji kardiologicznej
    • Magdalena Strach, Urszula Kozera-Ptaszyńska, Tomasz Grodzicki
    • Wprowadzenie
    • Znaczenie szczepień u osób w starszym wieku
    • Grubość kompleksu infima-media
    • Zbigniew Gąsior, Katarzyna Mizia-Stec, Magdalena Mizia
    • Wprowadzenie
    • Miażdżyca i zmiany strukturalne ściany naczyniowej a IMT
    • Metodyka pomiaru
    • Wartości referencyjne
    • IMT a czynniki ryzyka miażdżycy
    • IMT tętnic szyjnych a zmiany miażdżycowe w naczyniach wieńcowych IMT jako wskaźnik ryzyka incydentów Sercowo-naczyniowych
    • IMT jako wskaźnik progresji/regresji miażdżycy
    • IMT w innych naczyniach tętniczych
    • IMT a inne parametry przebudowy strukturalnej i czynnościowej naczyń - wzajemne powiązania
    • Podsumowanie
    • Ocena funkcji śródbłonka. Znaczenie pomiarów rozszerzalności tętnicy ramiennej
    • Grzegorz Kopeć, Piotr Podolec
    • Wprowadzenie
    • Ocena funkcji śródbłonka
    • Pomiary naczynioruchowej funkcji śródbłonka
    • Badania rozszerzalności tętnic wieńcowych
    • Badanie funkcji śródbłonka na tętnicach obwodowych
    • Podsumowanie
    • Zwapnienia tętnic wieńcowych - wskaźnik calcium score
    • Mieczysław Pasowicz
    • Wprowadzenie
    • Obrazowanie zwapnień
    • Wskaźnik uwapnienia tętnic wieńcowych
    • Kliniczne zastosowania wskaźnika uwapnienia tętnic wieńcowych
    • Czy oznaczać wskaźnik uwapnienia tętnic wieńcowych u osób bez objawów?
    • Czy oznaczać wskaźnik uwapnienia tętnic wieńcowych u osób z objawami?
    • Rola wskaźnika CS w swoistych populacjach chorych
    • Zalecenia i wytyczne towarzystw medycznych w Europie i na świecie
    • Podsumowanie
    • Genetyczne czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych
    • Maciej T. Małecki, Dariusz Moczulski
    • Wprowadzenie
    • Dziedziczenie chorób sercowo-naczyniowych
    • Monogenowe postacie choroby niedokrwiennej serca
    • Badania nad podłożem genetycznym złożonych form choroby niedokrwiennej serca
    • Podsumowanie
    • Zanieczyszczenia powietrza a ryzyko chorób układu krążenia
    • Adam Torbicki
    • Wprowadzenie
    • Cząsteczki PM 2,5 um
    • Działania na rzecz ograniczania zanieczyszczeń
    • Podsumowanie